Pieter van Woensel’s ‘Remarks’

Pieter van Woensel, Remarks, made on a journey through Turkey, Natolia, the Crimea and Russia, in the Years 1784–89

In 2015 verschenen Deel I en II van de Engelse vertaling met commentaar in drie delen van Pieter van Woensel, Aanteekeningen gehouden op eene reize door Turkijen, Natoliën, de Krim en Rusland in de jaaren 1784–89. Deze door Laban Kaptein verzorgde editie maakt dit belangwekkende werk voor het eerst wereldwijd toegankelijk. Onderzoekers in uiteenlopende disciplines, waaronder de Oriëntalistiek, Nederlandse taal en cultuur, Ruslandkunde en de studie van de Verlichtingstijd vinden hier een schat aan materiaal en nieuwe feiten.

pieter-van-woensel-remarks-covers-doorklik

Arts, schrijver en wereldreiziger

In april 1808 doktert de arts, schrijver en wereldreiziger Pieter van Woensel, een echte Jantje Contrarie, eigenzinnig aan zijn gebroken been. Hij krijgt koudvuur en sterft in Den Haag, nog maar 61 jaar oud. Met hem verliest Nederland een pionier van het moderne Nederlands, een cervantista en bezorger van Don Quichot, de eerste schrijver van Voltaire-proza hier te lande, en de beste cartoonist uit onze Verlichtingstijd. In het oeuvre van deze felle criticus van antisemitisme, slavernij en lijfeigenschap, neemt zijn boek met bespiegelingen naar aanleiding van een reis door Turkije, de Krim en Rusland een sleutelpositie in.

Woeligheid

Aanteekeningen was bij verschijnen in 1791 al een bijzonder werk. Nederlandse bijdragen over Turkije en het Midden-Oosten waren een zeldzaamheid geworden. De toon werd gezet door werken in de talen van de ‘grote’ landen, geschreven door keurige auteurs uit de hoogste kringen. Nu lag er een boek van een bepaald oneerbiedige en onafhankelijke reiziger vol ‘woeligheid’, zoals hij dat zelf uitdrukte. Van Woensels levendige proza nadert de spreektaal, en is doorspekt met ironie, metaforen en gezegdes. De lezer blikt in moskeeën, maar ook in lichaamsopeningen; een lesje aardrijkskunde gaat naadloos over in een hilarische tirade. Taboes zijn er niet, of het nu gaat om een filosofisch pleidooi voor biologische wapens (voor Turkije ter afschrikking van Rusland!), of de Keizerin van Rusland als wormstekige h…. De bijhorende gedachtesprongen vinden hun typografische beslag in een bladspiegel vol voetnoten, voetnoten op die voetnoten, met daarop weer voetnoot-terzijdes.

Thematiek

pieter-van-woensel-250-portretMaar onder die schijnbaar ordeloze veelheid ligt een degelijke eenheid. Aanteekeningen is doortrokken van de geest van Erasmus, van Cervantes’ humanisme en van Woenseliaanse kern-thema’s: de mens, vrij geboren met de Rechten van de Mens; zijn verhouding tot zijn naaste; zijn relatie tot Kerk en Staat, die twee eeuwige belagers van ons denken en doen; het gapende gat tussen Pretentie en Competentie – hebben de Boven ons Gestelden eigenlijk ooit een proeve van bekwaamheid afgelegd? Of zijn het net eendenkuikens, die bij hun geboorte al kunnen zwemmen? Pieter van Woensel, de mensenkenner, kosmopoliet, atheïst, en satiricus, waarschuwt zijn lezers voor Leiders, gekroond, gemijterd, of met revolutionaire muts. Volg het geld en zie hun eigenbelang waar jij voor mag bidden, betalen en sterven.

Kritiek op de Republiek

Aanteekeningen behandelt veel meer dan het Osmaanse Rijk. De rode draad is de inrichting van de samenleving en de plek van de moderne mens, kwesties die Van Woensel, reiziger in denkbenodigdheden, een leven lang in spotprent en geschrift bezig houden. Het bruggetje naar de Republiek is snel gemaakt: beide landen, ooit hoofdrolspelers op het wereldtoneel, zijn hard op weg richting uitgang. Vernieuwingen zijn niet welkom, het onderwijs is belabberd, met diploma’s wordt gefraudeerd; leger en vloot zijn in vrije val; baantjes worden geritseld; niet gehinderd door soortelijk gewicht drijven overal de leeghoofden naar de top. Zonder ingrijpende hervormingen is het gedaan met Nederland en Turkije, en zullen anderen hun lot bepalen.

Belangrijke bron

Pieter van Woensel was een arts en onderzoeker met publicaties over de pest en kinkhoest op zijn naam, en de eerste Doctor-Generaal van de Nederlandse Marine, maar hij was ook berucht om zijn ronde taal, atheisme, en ‘voorstellen’ zoals “Huurvrouwen”, en vivisectie op terdoodveroordeelden. Toch komt onderzoek naar leven en werken van deze schelmachtige, oneerbiedige en onafhankelijke geest die zijn tijd decennia vooruit was pas sinds kort voorzichtig op gang. Van geen van zijn titels is een volledige herdruk uitgebracht, laat staan een vertaling. Aanteekeningen vormt een belangwekkende en omvangrijke bron voor geïnteresseerden uit vele disciplines: Nederlandse taal en cultuur, de Achttiende Eeuw en de Verlichting, het Osmaanse Rijk, Islamologie, reisliteratuur, boekenkunde, de geschiedenis van de Oriëntalistiek, Ruslandkunde. Met een integrale Engelse vertaling en Commentary beoogt deze editie om Aanteekeningen, Deel 1 te ontsluiten voor een wereldwijd lezerspubliek.

Commentaar

Het commentaar bij deze uitgave van Remarks made on a Journey through Turkey, Natolia, the Crimea, and Russia, in the Years 1784–89, is zeer uitvoerig opgezet. Contemporaine ideeën en ontwikkelingen worden toegelicht, maar ook details op woordniveau en in de typografie. De tekst wordt beschouwd binnen het geheel van alle tot nu van Pieter van Woensel bekende tekeningen en werken, waaronder Raadgeevingen voor de gezondheid der zeevaarenden, dat bijna twee eeuwen lang als verloren werd beschouwd, maar tijdens deze studie is terugvonden door editeur Kaptein. Voorts wordt, tegen de achtergrond van de toenmalige reis- en vakliteratuur over Islam en Turkije, een analyse geboden van zijn bronnengebruik, zowel de vermelde als onvermeld en impliciet gelaten titels.

Productdetails voor Part I and II

(Bestellen? Deze boeken zijn in eigen beheer uitgegeven, dus graag uitsluitend via deze website. Dank voor uw begrip!)

Prijs voor de Hardcover set bestaande uit Deel I en II: € 240
Prijs voor de e-Book versie: informeer bij ons.
Aantal pagina’s: 494 (Part I), 294 (Part II)
Aantal woorden: 67.000 (Part I), 146.000 (Part II)
Uitgever: beide delen in eigen beheer (Asch, 2015)

Deel I. ISBN 978-90-816096-3-0 (eBook)
of: ISBN 978-90-816096-0-9 (Hardcover)
227 mm × 140 mm × 40 mm; 860 gr
Engelse vertaling van Aanteekeningen I (1791)
Bonusmateriaal:
– facsimile van de originele Nederlandse uitgave (Ex. v. Universiteitsbibliotheek Utrecht)
– gedigitaliseerde tekst van het Nederlandse origineel

Deel II. ISBN 978-90-816096-4-7 (eBook)
of: ISBN 978-90-816096-2-3 (Hardcover)
304 mm × 220 mm × 25 mm; 1,14 kg
Commentaar op het Voorwoord, Bundel Een en Bundel Twee
Bibliografie
– Appendix: Raadgeevingen

(Deel III. Commentaar op de Bundels Drie tot en met Zes. Prijs en verschijningsdatum nog te bepalen)

Keywords: Pieter van Woensel ; Remarks ; Aanteekeningen ; invloed van de Bijbel, Hugo de Groot, Pufendorf, Montaigne, Montesquieu, Rousseau, Voltaire, Christian Wolff, Gibbon, Chesterfield, Cervantes, Matthias Claudius, graaf Rantzow, Swedenborg, Buffon, Van ’s-Gravesande, Pallas, Sterne op Pieter van Woensel; Baron van Munchhausen, Jens Baggesen, Rochefoucault, Bernard Mandeville, Marmontel, Bélisaire; uitvoerige beschouwing van Van Woensel’s bewerkingen (Tafreel, en Précis) van Raynal; analyse van de bronnen gebruikt voor Aanteekeningen (Remarks): Toderini, Habesci (Businello), James Porter, Guys, Tournefort, Peyssonnel, Lady Craven, Ferrières Sauveboeuf, Niebuhr, Choiseul-Gouffier, d’Ohsson, Marsigli, Baron de Tott, Björnståhl, Cantemir; gedetailleerde bespreking van raadselachtige portret van Pieter van Woensel door Pieter Wagenaar Jr en Francis(cus) Sansom; Willem Holtrop; over de kunstenaars De Bruyn (Bruin), Van der Steen, Menasi, Michel Serre en Chodowiecki; toneelschrijvers Jan Vos en Nomsz; ds Ouboter (Kouweboter) en Ockerse; Eugenios Voulgaris; Halbertsma, Van der Willigen, Tydeman en Busken Huet over Van Woensel; gebruik van en spel met afkortingen en acroniemen door Van Woensel en zijn verwanten zoals Van der Meersch, Van Limborch, De Riemer, Joannes Drieberge: p.v.w.m.d. , d.m.w.v.p. , portlohah , r.d.b.g.d.i.h.m.v. , t.a.r.p.t.o.l.a. , e.l.e.o.d.h.o. ; nooit eerder benut materiaal uit archieven en primaire bronnen over Van Woensel’s betrekkingen met diplomaten en kooplieden in Constantinopel: Heidenstam, Hochepied, Van Lennep, Frémeaux, Joost Frederik Tor, Kroll, Panchaud, Testa, Van Dedem, Brentano, Richard Willis (getrouwd met Marie, dochter van Samuel en Marie Claire Borneman (Bornman), bevriend met George Baldwin), Van der Schroeff, Bulgakov, Jean François Ribe; Swildens, Oldenkop (Oldecop); zijn nicht Petronella van Woensel en haar illustratie in Jacobus Kantelaars Album Amicorum; Suriname in het leven van Pieter en Joan van Woensel, Christiaan Congo Loango, mombieren, Surinaamsche Almanak en Adriaan Lammens; zijn vermelding van artsen-vakgenoten zoals Hajrullah Effendi, Mustapha Effendi, Seid Mohammed, Gobis (Gobbis, en de families Rodolphe Braggiotti en Marie Dané), Karadja (Karadgea Caradja), Treves (uit Padua), Edward Ives, Boerhaave; aanbeveling Gaubius voor zijn favoriete oud-student Pieter als arts voor Rusland; Hovius, Deiman, De Haen, Galen, Sydenham, Priestley, Thomas Cogan, Schreiber; Pieter van Woensel over Nederlandse militairen en de genie: Van Kinsbergen, Cornelis Redelykheid, J.H.O. de Winter (d.w.z.: H.J.O. de Winter, Hendrik); Le Roy, Suvorov, Potemkin, Orlov; toraquis, Katib Çelebi (Hadji Khalifa)